*reĝ/o

*reĝo

1.
POL Dumviva, ordinare hereda, regnestro: la regnestro de nia lando estas bona kaj saĝa reĝo [1]; la filoj, nepoj kaj pranepoj de reĝo estas reĝidoj [2]; la filo de la reĝo, kiu revenis de ĉaso, ŝin renkontis [3]; via reĝa moŝto [4]; la reĝo de Sodom [5]; Abimeleĥ, la reĝo de la Filiŝtoj [6]; diru al Faraono, la reĝo de Egiptujo, ke li ellasu la Izraelidojn el sia lando [7]; ĉevalo la reĝo kaj la reĝino sidis sur belega trono, ĝuste kontraŭe de la juĝistoj kaj de la tuta konsilistaro [8]; li fariĝos reĝo super la tuta lando [9]; la kastelo de la reĝo [10]; la […] juna princo edziĝis […] kaj estis proklamita heredonto de la reĝo [11]; esprimi la plej respektan dankon de nia kongreso al Lia Regnestra Moŝto la Reĝo Frederiko Aŭgusto de Saksujo [12]; (frazaĵo) de nehavanto eĉ reĝo nenion ricevos PrV ; (figure) la homoj, tiuj ĉi reĝoj de la tero, tiuj ĉi plej altaj reprezentantoj de la monda inteligenteco, tiuj ĉi duon-dioj, en la daŭro de tutaj miljaroj vivis unuj apud la aliaj, ne komprenante unuj la aliajn EE ; (figure) reĝo de bestoj (leono) Hamlet . SUP:monarĥo
2.
SPO La plej altranga figuro en ŝakludo: la nigra, la blanka reĝo; la nomo de ŝako estas: reĝo, soldato, damo, […] kuriero, […] ĉevalo, […] turo [13].
3.
SPO Ludkarto prezentanta reĝon: karoa reĝo [14]; se ni havas ason de pikoj, ni ne rajtas preni ason aliembleman […] sed ja ajnan karton (3, 6, 9, eventuale reĝon, fanton ...) de pikoj [15]. VD:ĵokero, aso, reĝino, damo, fantoSUP:figuro
afrikanse:
koning
albane:
mbreti
amhare:
ንጉስ
angle:
king
arabe:
ملك
armene:
թագավորը
azerbajĝane:
kral
beloruse:
1. кароль, цар 2. кароль 3. кароль
bengale:
রাজা
birme:
မင်းကြီးသည်
bosne:
kralj
ĉine:
王 [wáng]
dane:
konge
estone:
kuningas
france:
roi de nehavanto eĉ ~o nenion ricevos: la plus belle fille du monde ne peut donner que ce qu'elle a.
galege:
rei
germane:
König
guĝarate:
રાજા
haitie:
wa
haŭse:
sarkin
hinde:
1. राजा [rājā]
hispane:
rey
hungare:
király de nehavanto eĉ ~o nenion ricevos: ahol nincs, ott az Isten sem vesz.
igbe:
eze
indonezie:
raja
irlande:
islande:
konungur
japane:
jide:
קעניג
jorube:
ọba
kanare:
ರಾಜ
kartvele:
მეფე
kazaĥe:
патша
kimre:
brenin
kirgize:
падыша
kmere:
ស្តេច
koree:
korsike:
re
kose:
ukumkani
kroate:
kralj
kurde:
qiral
latine:
rex
latve:
karalis
laŭe:
ຄົນ
litove:
karalius
makedone:
крал
malagase:
mpanjaka
malaje:
raja
malajalame:
രാജാവ്
maorie:
te kingi
marate:
राजा
monge:
huab tais
mongole:
хаан
nederlande:
koning
nepale:
राजा
njanĝe:
mfumu
okcidentfrise:
kening
panĝabe:
ਰਾਜੇ ਨੇ
paŝtue:
پاچا
pole:
1. król de nehavanto eĉ ~o nenion ricevos: z pustego i Salomon nie naleje. 2. król 3. król
portugale:
rei
ruande:
umwami
ruse:
1. король, царь de nehavanto eĉ ~o nenion ricevos: на нет и суда нет. 3. король
samoe:
tupu
sinde:
بادشاهه
sinhale:
රජු
skotgaele:
righ
somale:
oo boqorkii
ŝone:
mambo
sote:
morena
sunde:
raja
svahile:
mfalme
taĝike:
шоҳ
taje:
กษัตริย์
tamile:
ராஜா
tatare:
патша
telugue:
రాజు
tibete:
རྒྱལ་པོ་
ukraine:
король
urdue:
بادشاہ
uzbeke:
qirol
vjetname:
vua
volapuke:
reg
zulue:
inkosi

reĝo de reĝoj

HISPOL Honora nomo de reganto, precipe fama kiel titolo de antikvaj persaj reĝoj: li estas Sinjoro de sinjoroj, kaj Reĝo de reĝoj [16]; la etiopia vic-reĝo sin opinias egala al la reĝo de l' reĝoj [17].
Rim.: Fakte tio estas alia maniero esprimi la ideon imperiestro. [Sergio Pokrovskij]
angle:
king of kings
beloruse:
цар цароў, шахіншах
france:
roi des rois
hispane:
rey de reyes
hungare:
királyok királya
indonezie:
maharaja, raja segala raja
nederlande:
heer der heren
pole:
szachinszach
portugale:
rei dos reis
ruse:
царь царей

*reĝa

Apartenanta al reĝo, rilata al reĝo: via reĝa moŝto, pardonu min [18]! reĝa palaco PrV ; reĝa aklamado [19]; reĝa urbo [20]; Salomono jam sidiĝis sur la reĝa trono [21]; reĝa barĝo, kiun veturigis 78 remistoj kaj kiun komandis reĝino Maria la 1a [22].
angle:
royal
beloruse:
каралеўскі, царскі
france:
royal
germane:
königlich
hispane:
regio, real
hungare:
királyi felséged.
nederlande:
koninklijk
pole:
królewski
portugale:
real, régio, realengo
ruse:
королевский, царский
ukraine:
царський, королівський

reĝi

(ntr)
1.
Esti reĝo, posedi la reĝan potencon: la tempo, dum kiu Salomono reĝis en Jerusalem super la tuta Izrael, estis kvardek jaroj [23]; tiu Aĥaŝveroŝ, kiu reĝis de Hindujo ĝis Etiopujo, super 127 landoj [24]; anstataŭ li ekreĝis lia filo Asa [25]; en la Respubliko [de Ambaŭ Nacioj] reĝo reĝas sed ne regas [26]; inter la blinduloj reĝas la strabuloj PrV .
2.
(figure) Regi 3: tie la akvoj reĝasB ; reĝis plena mallaŭtoB ; la frazo reĝas super la spiritoj de la homoj terura loko, kie la vivo ne ekzistas, kie absolute reĝas la morto [27].
angle:
reign, rule
beloruse:
валадарыць, панаваць
france:
régner inter la blinduloj ~as la strabuloj: au royaume des aveugles les borgnes sont rois.
germane:
regieren, herrschen 1. regieren (als König), herrschen (als König) inter la blinduloj ~as la strabuloj: unter den Blinden ist der Einäugige König .
hispane:
reinar 1. reinar inter la blinduloj ~as la strabuloj: en el país de los ciegos, el tuerto es el rey.
hungare:
uralkodik 1. uralkodik (mint király) inter la blinduloj ~as la strabuloj: vakok között félszemű a király.
indonezie:
2. mengatur 2. kuasamenguasai
nederlande:
regeren
pole:
1. królować 2. królować, panować, władać, rządzić
portugale:
1. ser rei, reinar inter la blinduloj ~as la strabuloj: em terra de cego quem tem um olho é rei. 2. reinar
ruse:
1. царить, царствовать inter la blinduloj ~as la strabuloj: на безрыбье и рак рыба. 2. царить
ukraine:
царювати, панувати

*reĝido

Filo de reĝo: estis iam reĝido, kiu volis edziĝi kun reĝidino [28]; budho en la sanskrita signifas „vekiĝinta“, [ĝi] estis la kromnomo de la reĝido Siddharta Gotama (623-544 a.K.) [29].
28. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 1, Reĝidino sur pizo
29. Monato, Dina Newman kaj Firdaŭs Ŝukurov: Budhismo en Taĝikio
angle:
prince
beloruse:
каралевіч, царэвіч, прынц
france:
prince (fils de roi)
germane:
Königssohn, Prinz (Königssohn)
hispane:
príncipe
hungare:
királyfi
indonezie:
pangeran
nederlande:
koningszoon
pole:
królewicz
portugale:
príncipe
ruse:
королевич
ukraine:
королевич

reĝidino

Filino de reĝo: en sia plena ornamo estas interne la reĝidino, el ora teksaĵo estas ŝia vesto [30]; ĉar la pli aĝaj filoj de l' faraono, naskitaj de la reĝidino de Ĥiti, pro neklarigebla sorĉo estis posedataj de malbona spirito [31]; mi edzinigis al mi tri reĝidinojn de orientaj regnoj [32]; sur la balkonoj staris reĝidinoj, kaj ĉiuj ili estis malgrandaj knabinoj, kiujn Hjalmar tre bone konis [33]; pro la reĝidina naturo de Antigona, ili timas ŝin mortigi [34].
30. trad. L. L. Zamenhof: La Malnova Testamento, Psalmaro 45:13
31. B. Prus, trad. Kazimierz Bein: La Faraono, vol. 1, ĉapitro 1a.
32. K. Čapek, trad. J. Vondroušek: Aleksandro la Granda, Libro de apokrifoj
33. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 2, Dio de dormo
34. Monato, Donald Broadribb: Antikva dramo en moderna vesto ankoraŭ trafas
angle:
princess
beloruse:
прынцэса, царэўна, каралеўна
france:
princesse
germane:
Königstochter, Prinzessin (Königstochter)
hispane:
princesa, infanta
hungare:
királylány
indonezie:
putri
nederlande:
koningsdochter
pole:
królewna
portugale:
princesa
ruse:
королевна, царевна
ukraine:
царівна, королівна

reĝino

1.
Virino, kiu reĝas: la reĝino de Ŝeba aŭdis la famon pri Salomono [35]; la reĝino de la feinoj [36].
2.
La edzino de reĝo: la reĝo ekamis Esteron […] kaj faris ŝin reĝino [37]; la reĝo kaj la reĝino sidis ĉe la matenmanĝo [38]; la reĝino duonkuŝis sur divano inter molaj kusenoj [39].
3.
SPO Ŝakpeco, kiu moviĝas kiel kuriero kaj kiel turo: ŝako de freneza reĝino [40]. SIN:damo2
4.
SPO Ludkarto figuranta reĝinon: la malica reĝino de kero [41]; reĝo, reĝino, fanto valoras po 10 poentojn [42]. SIN:damo3VD:ĵokero, aso, reĝo, fantoSUP:figuro
angle:
queen 3. queen
beloruse:
1. каралева, царыца 2. каралева, царыца 3. фэрзь 4. дама (у картах)
bretone:
3. rouanez (echedoù)
ĉeĥe:
3. dáma, královna 3. dáma, paní
france:
reine 3. dame (au jeu d'échecs)
germane:
Königin 3. Dame
hispane:
reina 3. dama, reina
hungare:
1. királynő 2. királyné 3. királynő (sakkban) 4. dáma
indonezie:
1. rani, ratu 2. permaisuri, rani
itale:
3. donna (scacchi)
katalune:
3. dama
nederlande:
koningin 3. koningin (in schaakspel)
okcidentfrise:
keningin
pole:
1. królowa 2. królowa 3. królowa, hetman 4. dama, królowa
portugale:
1. rainha 2. rainha 3. dama (xadrez) 4. rainha, dama
ruse:
1. королева, царица 2. королева, царица 3. ферзь 4. дама (в картах)
tibete:
དབང་མོ་
ukraine:
цариця, королева
volapuke:
jireg

reĝismo

POL Politika reĝimo de regno kies suvereno reĝas, formo de monarkismo; rojalismo: la batalo de la germana, aparte de la prusa burĝaro kontraŭ la feŭdistoj kaj la absoluta reĝismo, unuvorte la liberala movado, pliserioziĝis [43].
43. K. Markso, F. Engelso, trad. D. Blanke: Manifesto de la Komunista Partio, 1990
angle:
royalism
beloruse:
раялізм
ĉeĥe:
monarchizmus, roajalizmus, royalizmus
france:
royalisme
germane:
Royalismus
hungare:
királypártiság, royalizmus
nederlande:
royalisme, koningsgezindheid
portugale:
realismo, monarquismo
ruse:
роялизм
slovake:
royalizmus

reĝlando, reĝujo

Regno regata de reĝo: (figure) la reĝlando de la rozoj (Persujo); mi salutas la saksan reĝlandon, kiu […] aranĝis belan akcepton [44]; en la nordo li (imperiestro Paĉakutek) konkeris la reĝujojn Ĉimuan kaj de Kito [45].
44. L. L. Zamenhof: Paroloj, Parolado antaŭ la Kvara Kongreso Esperantista en Dresden en la 17a de aŭgusto 1908
45. Vikipedio, Pacha Kutiq
angle:
kingdom
beloruse:
каралеўства, царства
france:
royaume
germane:
Königreich
hispane:
reino
hungare:
királyság
ide:
rejio
indonezie:
kerajaan
nederlande:
koninkrijk
okcidentfrise:
keninkryk
pole:
królestwo
portugale:
reino
ruse:
королевство, царство
ukraine:
королівство, царство
volapuke:
regän

Karloreĝo

GEOG(evitinde) La urbo Charleroi en la belga provinco Henegovio, ĉe la bordo de la rivero Sambro (4˚29'E, 50˚25'N): allogaj festoj, organizotaj de la Karloreĝa grupo [46]; butikisto el Karloreĝo en la sudo de Belgio fiksis ŝtelinton al lanterna fosto [47].
Rim.: Tia laŭvorta traduko de loknomo kontraŭas al la reguloj 11 kaj 15 de la Fundamenta Gramatiko. Ja ne temas pri reĝo, sed urbo. Pli taŭgaj esperantigoj estas „Ĉarlerojo“: regulaj flugoj de Parizo, Amsterdamo, Ĉarlerojo [48]; aŭ „Ŝarlervao“.
beloruse:
Шарлеруа.
france:
Charleroi.
germane:
Charleroi.
hispane:
Charleroy.
hungare:
Charleroi.
katalune:
Charleroi.
nederlande:
Charleroi.
pole:
Charleroi.
portugale:
Charleroi.
rumane:
Charleroi.
ruse:
Шарлеруа.

administraj notoj

~i: Mankas verkindiko en fonto.
~ismo : Mankas dua fontindiko.